Güney Amerika'nın Peru kıyılarında balıkçılar, belirli yıllarda denizin alışılmadık biçimde ısındığını ve balık avının sıfıra yaklaştığını gözlemlemişti. İspanyolca'da 'Çocuk İsa' anlamına gelen El Niño adını, bu anomalinin genellikle Noel dönemine denk gelmesi nedeniyle verdiler. Ama bu yerel gözlem, zamanla küresel iklimi şekillendiren büyük bir döngünün kapısını aralayacaktı.
El Niño Nedir?
Normal koşullarda tropikal Pasifik'teki ticaret rüzgarları yüzey sularını batıdan doğuya değil, doğudan batıya doğru iterek sıcak suyu Avustralya ve Endonezya tarafına taşır. Doğu Pasifik'te bu boşluğu doldurmak için soğuk derin su yüzeye çıkar. El Niño olaylarında ticaret rüzgarları zayıflar; sıcak su Pasifik'in ortalarında ya da doğusunda birikmez biriktirir. Bu sıcak kütlenin yeri sadece bir bölgenin deniz suyunu değil, atmosfer üzerindeki konveksiyonu da değiştirir ve zincirleme etki küresel ölçeğe yayılır.
La Niña: Sikkeyinin Diğer Yüzü
La Niña ('Küçük Kız') El Niño'nun tersidir. Ticaret rüzgarları normalden güçlenir; doğu Pasifik'teki soğuk su upwelling'i (derin su yükselmesi) şiddetlenir ve yüzey suları normalden çok daha soğur. Küresel etkileri El Niño'ya kıyasla farklıdır — bazı bölgelerde daha fazla yağış, bazılarında şiddetli kuraklıkla karakterize olur. Bu iki durum arasındaki salınıma ENSO (El Niño-Güney Salınımı) denir.
| Bölge | El Niño Etkisi | La Niña Etkisi |
|---|---|---|
| Avustralya, Endonezya | Kuraklık, orman yangınları | Aşırı yağış, seller |
| Güney Amerika batısı | Yoğun yağış, seller | Kuraklık |
| ABD güneybatrı | Kışın fazla yağış | Kuraklık |
| Doğu Afrika | Yağış artışı | Kuraklık |
| Türkiye & Doğu Akdeniz | Islak/soğuk kış eğilimi | Kuru/ılık kış eğilimi |
Türkiye Üzerindeki Etkileri
Türkiye, Pasifik'ten binlerce kilometre uzakta olmasına rağmen ENSO'nun doğrudan hissedilen etkisindedir. El Niño yıllarında kışların görece soğuk ve yağışlı geçme olasılığı artar — özellikle Batı Anadolu'da. La Niña dönemlerinde ise kışlar daha ılık ve kurak geçebilir. Ancak bu ilişki kuvvetli değil, istatistiksel bir eğilimdir; yani her El Niño yılında Türkiye'nin mutlaka yağışlı geçeceğini söylemek mümkün değildir.
2023-2024 kışı, güçlü El Niño koşullarıyla geçti. Türkiye bu dönemde bazı batı ve kıyı bölgelerinde normalin üzerinde yağış aldı. Öte yandan 2021-2022'nin La Niña etkisiyle güçlenen kış kuraklığı, barajların doluluk oranlarını olumsuz etkiledi.
ENSO Tahminleri Ne Kadar Güvenilir?
Pasifik yüzey sıcaklıkları birkaç ay öncesinden tahmin edilebilir düzeydedir; NOAA ve ECMWF gibi kurumlar ENSO projeksiyonlarını yayımlar. Ancak ENSO sinyali Türkiye'ye gelene kadar pek çok yerel etkenle süzüldüğünden, bu tahminleri mevsimsel bir 'yatkınlık' olarak okumak gerekir — kesin bir öngörü olarak değil. Yine de 6-9 aylık mevsimsel iklim tahminlerinde ENSO durumu önemli bir girdi olmaya devam etmektedir.
2024 yılında El Niño'nun zayıflaması ve La Niña'ya geçiş beklentisi, bazı bölgelerde normalden daha kurak ve sıcak kış sinyali olarak yorumlandı. Bu tür uzun dönem öngörüler için Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) mevsimlik bültenlerini takip etmek yararlıdır.