2021 yazında Kastamonu ve Sinop'ta yaşanan seller, Türkiye'nin sel afetleriyle olan sancılı ilişkisini bir kez daha gündeme taşıdı. Bazı noktalarda birkaç saatte 100 milimetrenin üzerinde yağış düştü; bu değer o bölgenin aylık ortalamasına yakındı. Soru şu: Bu afetleri meteorolojik olarak öngörmek mümkün mü ve önlem almanın sınırları nerede?
Ani Sel Nasıl Oluşur?
Ani sel (flash flood), kısa sürede (genellikle 6 saatten az) yerel ölçekte düşen çok yoğun yağışın zemine işleyemeyerek yüzeysel akış oluşturmasıyla meydana gelir. Zemin doygun ya da donmuşsa, beton ya da asfalt gibi geçirimsizse, yamaçlar dikse — risk katlanarak artar. Ormansızlaşmış yamaçlar özellikle tehlikelidir; ağaç kökleri olmadan zemin suyu tutamaz, toprak aniden kaymaya başlar.
Meteorolojik Uyarı Sinyalleri
Modern NWP (nümerik hava tahmini) modelleri, yoğun yağış olaylarını 24-48 saat öncesinden tahmin edebildiği durumlar giderek artmaktadır. Ancak konvektif yağışlar (gök gürültülü, dar alanda yoğun) daha kısa tahmin pencerelerine sahiptir ve 6-12 saat öncesinde bile yer tespiti zor olabilir. Bunlara dikkat edin:
- Sarı, Turuncu veya Kırmızı Meteoroloji Uyarısı: MGM'nin renk kodlu uyarı sistemi yoğun yağış için verildiğinde, özellikle dere yatakları ve vadiler yakınındaysanız dikkatli olun.
- Konvektif mevsimlerde (Nisan-Ekim) ani gelişen fırtına bulutları (Cumulonimbus): gökyüzünde hızla yükselen kabarık, siyah bulutlar kısa sürede çok yoğun yağışa işaret eder.
- Saatlik yağış miktarı 20-30 mm'yi aştığında zemin çok hızlı doyar.
- Yerel coğrafya: dere ağzında, dar vadide veya doğal sel yatağında yaşıyorsanız 'orta' uyarılar bile ciddiye alınmalıdır.
Bireysel Hazırlık: Ne Yapabilirsiniz?
Meteoroloji tahminlerini takip etmek, bireysel hazırlığın ilk basamağıdır ama yeterli değildir. Yaşadığınız ya da çalıştığınız alanın sel riski haritasına bakın — Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) ve bazı belediyeler bu haritaları yayımlamaktadır. Evinizin çevresindeki dere ve su yollarını tanıyın; hangi yönde akacağını önceden düşünün.
- Araba ile sel sularından geçmeye çalışmayın: 30 cm su akışı bir aracı kolaylıkla sürükleyebilir. Türkiye'deki sel ölümlerinin büyük çoğunluğu bu şekilde gerçekleşmektedir.
- Zemin katta ya da bodrum katta oturuyorsanız, kırmızı uyarı dönemlerinde yukarı katlara çıkın.
- Acil çanta: su, ilaç, önemli belgeler ve yedek pil — 72 saat yetecek miktarda.
- Akarsuların yakınındaki bölgelerde ise kıyıdan uzak durun; sel suları çok hızlı ve sessizce yükselir.
- Telefona AFAD'ın 122 acil hattını kaydedin.
2021 Kastamonu selinde hayatını kaybedenlerin büyük bölümünün tahliye uyarısına rağmen evleri terk etmediği ya da araçlarıyla sele girdiği raporlandı. Uyarılar geldiğinde harekete geçmek, tahmin doğruluğundan daha hayati önem taşır.
Kentlerde Yapısal Önlemler
Bireysel hazırlığın ötesinde, kentsel altyapının sel riskini azaltması gerekir. Yeterli kapasitede yağmur suyu drenaj sistemleri, doğal sel yataklarının yapılaşmadan korunması, geçirimli yüzey malzemeleri (beton yerine kaldırım taşı, doğal zemin) ve kentsel yeşil alanlar seli hem yavaşlatır hem de miktarını azaltır. Bu uzun vadeli bir planlama meselesidir ama Türkiye'nin aşırı hava olaylarına karşı dayanıklılığının temel taşıdır.